De kerkuil is een van de meest fascinerende vogels van Nederland, vol verrassende eigenschappen die de meeste mensen niet kennen. Hij heeft een hartvormig gezicht, kan in het pikkedonker jagen op geluid alleen, en nestelt liever in een oude schuur dan in een boom. Hieronder vind je de meest opvallende kerkuil weetjes op een rij.
Het hartvormige gezicht is geen toeval
De kerkuil heeft een opvallende, witte gezichtsschijf in de vorm van een hart. Dat is geen mooi detail zonder functie: de schijf werkt als een soort schotelantenne die geluiden opvangt en naar de oren stuurt. De oren van een kerkuil zitten bovendien asymmetrisch in de kop, het ene iets hoger dan het andere. Daardoor kan hij precies bepalen uit welke richting en hoogte een geluid komt. Dit maakt zijn gehoor zo verfijnd dat hij een muis kan vangen in totale duisternis, puur op het geluid van geritsel.
Kerkuil weetjes over zijn jachtmethode
Een kerkuil jaagt bijna geluidloos. Zijn vleugels hebben speciaal gevormde veren met een zachte, fluwelige rand die de luchtstroom dempen. Een vliegende kerkuil maakt daardoor nauwelijks geluid, wat cruciaal is tijdens de jacht. Zijn prooi hoort hem niet aankomen. Hij vliegt laag over weilanden en sloten, luistert constant en duikt dan raak in op een muis, mol of spitsmuis.
Per nacht eet een kerkuil gemiddeld drie tot vijf kleine knaagdieren. Een broedend koppel met jongen heeft aanmerkelijk meer nodig: in drukke periodes kan dat oplopen tot vijftien of meer prooien per nacht samen.
Hij braakt zijn maaltijd gedeeltelijk terug
Kerkuilen slikken hun prooi vaak in zijn geheel door. Beenderen, haar en vacht kunnen ze niet verteren, dus die vormen zich in de maag tot een compact propje: een braakbal. Die spugen ze later uit. Door braakballen te bestuderen kunnen onderzoekers precies zien wat een kerkuil heeft gegeten, want de botjes van muizen en spitsmuizen blijven er intact in bewaard.
Waarom heet hij kerkuil?
De naam zegt het al: de kerkuil nestelt graag in gebouwen, en vroeger waren kerktorens en verlaten kloosters favoriete plekken. Het is een soort die van oudsher samenleeft met mensen, niet ondanks menselijke bewoning maar dankzij de schuren, stallen en kerken die goede nestgelegenheid en een open jachtgebied in de omgeving bieden. Tegenwoordig zijn boerenschuren minstens zo belangrijk als kerktorens.
De kerkuil is geen nachtuil die overdag slaapt
Hij is inderdaad het actiefst rond schemering en in de nacht, maar op stille, bewolkte dagen kun je hem ook overdag zien vliegen. In de winter, als muizen schaars zijn, jaagt hij soms ook op klaarlichte dag uit pure noodzaak. Zijn ogen zijn uitstekend afgesteld op weinig licht, maar hij is niet blind bij daglicht zoals soms wordt gedacht.
Hij maakt geen “oehoe”
Veel mensen verwachten dat uilen “oehoe” roepen, maar dat is het geluid van de ransuil of de buizerd in films. De kerkuil maakt een scherp, schurend sjiiiee-geluid dat soms akelig menselijk klinkt. Jonge kerkuilen bedelen om voedsel met een hees, ratelend gesis. Wie dat geluid ’s nachts hoort vanuit een oude schuur begrijpt meteen waar spookverhalen vandaan komen.
Snelle voortplanting, maar kwetsbaar
Kerkuilen kunnen in een goed muizenjaar twee legsels per jaar grootbrengen, met vier tot zeven eieren per legsel. Dat klinkt productief, maar de overleving van jonge kerkuilen is laag. Veel jongen overleven de eerste winter niet, vaak door verhongering als de muizenstand tegenvalt of door het verkeer. Een kerkuil die de eerste twee jaar overleeft, kan in gevangenschap tot twintig jaar oud worden, maar in het wild is vijf tot acht jaar al uitzonderlijk.
Kerkuilen communiceren met hun ogen niet
Anders dan roofvogels overdag kunnen kerkuilen hun pupillen nauwelijks bewegen om sociale signalen te geven. Ze communiceren vooral via lichaamshouding en geluid. Wanneer een kerkuil zich bedreigd voelt, maakt hij zich breed, spreidt zijn vleugels en wiegelt dreigend heen en weer. Dat ziet er tamelijk indrukwekkend uit voor zo’n lichte vogel van zo’n driehonderd tot vierhonderd gram.
De kerkuil in Nederland: niet overal even gewoon
De kerkuil is in Nederland geen zeldzame vogel, maar hij staat wel op de Rode Lijst als “kwetsbaar”. De soort doet het beter dan twintig jaar geleden, mede dankzij nestkastenprojecten in boerenschuren en kerktorens. Vogelbescherming Nederland zet zich actief in voor het behoud van de kerkuil, onder andere door boeren te begeleiden bij het plaatsen van nestkasten en door open boerenland te stimuleren als jachtgebied.
De meest bijzondere eigenschap van de kerkuil is misschien wel de combinatie van al deze aanpassingen: het gehoor van een bat, de geruisloze vlucht, en het vermogen om dicht bij mensen te leven zonder echt tam te zijn. Wie eens een kerkuil vlak boven het weiland ziet scheren in het laatste avondlicht, vergeet dat niet snel.