Zwaluwen zijn een van de meest fascinerende vogels die je in Nederland kunt zien. Ze vliegen razendsnel, bouwen nesten van speeksel en modder, en leggen elk jaar duizenden kilometers af. Hieronder vind je de meest opvallende zwaluw weetjes op een rij, van hun jacht op insecten tot hun indrukwekkende navigatievermogen.
Zwaluwen migreren duizenden kilometers
Een van de bekendste weetjes over zwaluwen is hun lange trek. De boerenzwaluw (Hirundo rustica), de meest voorkomende soort in Nederland, trekt elk jaar van Europa naar Afrika ten zuiden van de Sahara. Die reis is naar schatting 10.000 kilometer lang, afhankelijk van de route. Ze vertrekken in augustus of september en komen in het voorjaar, meestal april, weer terug.
Indrukwekkend is dat zwaluwen elk jaar terugkeren naar precies hetzelfde nest of dezelfde streek. Ze gebruiken daarvoor de stand van de zon, het aardmagnetisch veld en herkenningspunten in het landschap. Ze hoeven dat niet te leren: dit navigatievermogen zit grotendeels ingebakken.
Ze bouwen nesten van modder en speeksel
Boerenzwaluwen bouwen hun nest van klompjes natte modder, aangevuld met gras en veren. Ze drukken de modder laagje voor laagje aan en laten het tussen de bouwsels drogen. Het bindmiddel is hun eigen speeksel. De gierzwaluw gaat nog verder: die maakt het nest bijna volledig van speeksel, soms vermengd met plantenresten. Zulke nesten zijn in sommige Aziatische landen bekend als ingrediënt voor “vogelnestsoep”.
Boerenzwaluwen kiezen voor hun nest bij voorkeur een open stal, schuur of garage, dichtbij vee. Vee trekt vliegen aan, en vliegen zijn het lievelingseten van de zwaluw. De locatie is dus niet toevallig gekozen.
Zwaluwen eten vrijwel alleen vliegende insecten
Zwaluwen zijn echte insecteneters. Ze vangen hun voedsel uitsluitend in de lucht, terwijl ze vliegen. Muggen, vliegen, kevers en bladluizen zijn hun belangrijkste prooien. Een broedende boerenzwaluw vangt op drukke dagen naar schatting duizenden insecten per dag om zichzelf en de kuikens te voeden.
Dat maakt zwaluwen nuttig in de buurt van mensen. Ze houden insectenpopulaties op een natuurlijke manier in balans. Omdat ze puur van vliegende insecten leven, zijn ze ook kwetsbaar: bij koud, regenachtig weer blijven insecten dicht bij de grond of vliegen ze nauwelijks. Dan zie je zwaluwen laag over het water of de weilanden scheren, op zoek naar de weinige insecten die nog actief zijn.
Ze vliegen razendsnel en zijn uiterst wendbaar
Zwaluwen behoren tot de snelste vliegers onder de vogels. De gierzwaluw (geen echte zwaluw, maar verwant) haalt snelheden van rond de 110 kilometer per uur in een duikvlucht. De boerenzwaluw vliegt gemiddeld tussen de 50 en 70 kilometer per uur. Hun gespleten staart helpt bij het sturen en manoeuvreren: hoe langer de staartpennen bij mannetjes, hoe aantrekkelijker ze zijn voor vrouwtjes.
Zwaluwen drinken en wassen zich al vliegend
Ze landen zelden op de grond. Zwaluwen drinken door laag over het wateroppervlak te scheren en met hun snavel even het water te raken. Baden doen ze op dezelfde manier: ze duiken kort in het water en vliegen direct weer op. Je ziet dit gedrag goed boven meren, rivieren en sloten op warme zomerdagen.
Ze slapen soms zelfs in de lucht
Gierzwaluwen, die nauw verwant zijn aan zwaluwen, staan erom bekend dat ze maandenlang niet landen. Ze eten, paren en slapen al vliegend. Tijdens de slaap vliegen ze op grote hoogte, waarbij de hersenhelften afwisselend rusten. Boerenzwaluwen slapen niet in de lucht, maar nestelen zich in riet of struiken buiten het broedseizoen.
Zwaluw weetjes over de kuikens en het broedseizoen
Een boerenzwaluw legt doorgaans drie tot vijf eieren per legsel. Beide ouders broeden en voeren de jongen. Na ongeveer 18 tot 21 dagen zijn de kuikens vliegvlug. Daarna volgen nog enkele weken waarin de ouders de jongen begeleiden bij het leren jagen. Sommige koppels halen twee of zelfs drie legsels per jaar, als de zomer lang genoeg is.
Jonge zwaluwen leren al snel vliegen en jagen, maar de overlevingskans in het eerste jaar is laag. Veel vogels halen de eerste trek naar Afrika niet. Wie die eerste winter overleeft, kan wel vijf tot zeven jaar oud worden.
De stand van de populatie in Nederland
De boerenzwaluw staat in Nederland al jaren onder druk. Het aantal broedparen is de afgelopen decennia aanzienlijk gedaald, vooral door het verdwijnen van open stallen, intensivering van de landbouw en de afname van vliegende insecten. Natuurorganisaties zoals Vogelbescherming Nederland volgen de aantallen nauwgezet. Je kunt zelf helpen door nestplanken op te hangen of een opening in de schuur open te laten voor broedende zwaluwen.
Zwaluwen zijn een van de meest zichtbare signalen van de zomer en tegelijk een graadmeter voor de gezondheid van het boerenland. Wie ze goed bekijkt, ziet eigenlijk een heel ecosysteem aan het werk.