Kikkers zijn veel interessanter dan je misschien denkt. Ze ademen door hun huid, kunnen bevriezen zonder te sterven en bestaan al langer dan de dinosauriërs. Of je nu een nieuwsgierige natuurliefhebber bent of gewoon even wilt weten wat kikkers zo bijzonder maakt: deze kikker weetjes laten zien hoe opmerkelijk deze kleine amfibieën werkelijk zijn.
Kikkers ademen door hun huid
Een van de meest verrassende kikker weetjes is hoe ze ademen onder water. Kikkers hebben wel longen, maar die gebruiken ze alleen op het land. Zodra ze onder water duiken, nemen ze zuurstof op via hun huid. Die huid is dun, vochtig en doorlaatbaar, waardoor gaswisseling direct door de huid heen plaatsvindt. Dat werkt alleen als de huid nat blijft, dus droogte is voor een kikker levensgevaarlijk.
Op het land ademen kikkers met hun longen, maar ook dan speelt de huid een rol. Ze kunnen tot zo’n dertig procent van hun zuurstofbehoefte via de huid opnemen, zelfs buiten het water. Daarom zie je kikkers zo zelden op droge, hete plekken.
Ze leven zowel op het land als in het water
Kikkers zijn amfibieën, wat betekent dat ze hun leven afwisselen tussen het water en het land. Als kikkervisje leven ze volledig in het water, met kieuwen om te ademen. Na de metamorfose krijgen ze poten en longen en kruipen ze het land op. Toch keren de meeste soorten ieder voorjaar terug naar het water om te paaien.
Die dubbele leefwereld maakt kikkers kwetsbaar. Ze zijn gevoelig voor vervuiling van zowel water als land. Daardoor worden kikkers door wetenschappers vaak gebruikt als graadmeter voor de gezondheid van een ecosysteem.
Kikkers drinken niet, ze nemen water op via hun huid
Kikkers drinken nooit water met hun mond. In plaats daarvan nemen ze vocht op via een speciaal gedeelte van de buikhuid, het zogenaamde “drinkpatch”. Als een kikker uitgedroogd raakt, gaat hij op een natte ondergrond zitten en absorbeert het water rechtstreeks door zijn huid. Dit is een van de meest concrete weetjes over kikkers die veel mensen verrast.
Ze bestaan al meer dan 250 miljoen jaar
Kikkers zijn oudere dieren dan je misschien verwacht. Fossielen laten zien dat kikkerachtige dieren al meer dan 250 miljoen jaar geleden op aarde leefden. Dat betekent dat ze de dinosauriërs hebben overleefd, meerdere massa-uitstervingen hebben doorstaan en zich hebben aangepast aan enorm verschillende omstandigheden. Van tropische regenwouden tot woestijnen en hoge berggebieden: er zijn kikkersoorten die in bijna elk klimaat leven.
Sommige kikkers kunnen bevriezen en overleven
De houtlandkikker (Rana sylvatica) uit Noord-Amerika doet iets wat nauwelijks te geloven is: hij bevriest in de winter bijna volledig. Zijn hart stopt, zijn ademhaling valt stil en zijn bloed bevriest gedeeltelijk. Zodra het in het voorjaar warmer wordt, ontdooit hij gewoon en hobbelt verder. Zijn lichaam maakt grote hoeveelheden glucose aan die als een soort antivries werken en de cellen beschermen.
Er zijn meer dan 7.000 soorten kikkers
Kikkers vormen een enorm diverse groep. Wereldwijd zijn er naar schatting meer dan 7.000 beschreven soorten, en regelmatig worden er nieuwe ontdekt, vooral in tropische gebieden zoals het Amazonegebied en Zuidoost-Azië. Ze variëren in grootte van de kleine Paedophryne amauensis uit Papua-Nieuw-Guinea (minder dan 8 millimeter lang, een van de kleinste gewervelde dieren ter wereld) tot de Goliathkikker uit Centraal-Afrika, die meer dan 30 centimeter groot kan worden en meer dan 3 kilogram weegt.
Gifkikkers zijn fel gekleurd als waarschuwing
Veel mensen weten dat er giftige kikkers bestaan, maar de logica achter hun kleuren is net zo interessant. Gifkikkers uit Zuid- en Midden-Amerika, de zogenaamde pijlgifkikkers, zijn felgeel, oranje, blauw of rood. Die kleuren zijn geen toeval: ze fungeren als een waarschuwingssignaal naar roofdieren. Dit mechanisme heet aposematisme. Hoe feller de kleur, hoe gevaarlijker de kikker vaak is.
Opvallend is dat pijlgifkikkers hun gif niet zelf aanmaken. Ze halen het uit de insecten die ze eten, met name mieren en kevers die plantaardige giftige stoffen bevatten. Kweekexemplaren die ander voedsel krijgen, zijn dan ook niet giftig.
Kikkers zingen met lucht, niet met stembanden
Het gekwaak van kikkers klinkt vertrouwd, maar de manier waarop ze dat geluid maken is bijzonder. Mannetjeskikkers hebben geluidszakjes aan de zijkanten van hun mond. Ze pompen lucht heen en weer tussen longen en die zakjes, waardoor de stembanden trillen en het geluid enorm versterkt wordt. Sommige kikkersoorten zijn zo luid dat je ze van meer dan een kilometer afstand kunt horen.
Het gekwaak dient vrijwel altijd hetzelfde doel: vrouwtjes aantrekken. Verschillende soorten hebben unieke roepen, zodat vrouwtjes precies hun eigen soort kunnen herkennen, ook als er meerdere soorten tegelijk kwaken bij een poel.
Ze hebben een tong die razendsnel klapt
De tong van een kikker is een van de snelste vangstwapens in de dierenwereld. Hij schiet in een fractie van een seconde naar buiten, soms in minder dan 0,07 seconden, plakt aan de prooi en trekt hem terug. De tong is bedekt met een kleverige, zachte stof die werkt als een soort gel: hij vervormt bij het slaan op de prooi en kleedt zich om de vorm heen, wat voor een sterke hechting zorgt. Onderzoekers van de Georgia Institute of Technology publiceerden hier in 2017 een studie over.
De huid van sommige kikkers heeft medicinale eigenschappen
Wetenschappers onderzoeken al decennia lang de huid van kikkers op bruikbare stoffen. De huid bevat allerlei peptiden die antimicrobieel werken of pijn kunnen stillen. Zo is er onderzoek gedaan naar stoffen uit de huid van de Ecuadoriaanse kikkersoort Epipedobates tricolor, die een pijnstillend effect zouden hebben. Of deze stoffen ooit grootschalig medisch gebruikt worden, is nog niet zeker, maar de kikkerwereld biedt wetenschappelijk gezien veel interessante aanknopingspunten.
Kikkers slapen niet zoals mensen
Kikkers gaan in de winter in winterslaap, maar dat verschilt per soort en klimaat. Watergebonden soorten overwinteren vaak op de bodem van een poel of meer, waar het water niet helemaal bevriest. Ze liggen dan vrijwel bewegingsloos en ademen uitsluitend via hun huid. Soorten op het land graven zich in de grond of verbergen zich onder bladeren en boomschors. Tijdens deze periode vertraagt hun stofwisseling sterk.
Weetjes over kikkers en hun slaap laten zien hoe goed ze zijn aangepast aan extreme omstandigheden. Ze kunnen maandenlang zonder voedsel en met een minimale zuurstofopname overleven, iets wat voor warmbloedige dieren onmogelijk is.
Kikkers zijn kortom een groep dieren vol verrassingen. Van hun unieke manier van ademhalen tot hun vermogen om te bevriezen en toch te overleven: elk feit maakt duidelijk hoe goed ze zijn aangepast aan de wereld om hen heen. Wie ze eens rustig observeert bij een sloot of vijver in het voorjaar, begrijpt waarom ze al zo ontzettend lang op aarde voorkomen.