Octopussen zijn een van de meest fascinerende dieren op aarde. Ze hebben drie harten, blauw bloed en een intelligentie die wetenschappers nog altijd verbaast. Of je nu een duiker bent, een natuurliefhebber of gewoon nieuwsgierig: deze octopus weetjes laten zien hoe bijzonder dit dier écht is.
Wat is een octopus precies?
Een octopus is een weekdier, net als een mossel of een slak. Dat klinkt misschien saai, maar weekdieren kunnen verrassend complex zijn. De octopus behoort daarnaast tot de koppotige, een groep ongewervelde dieren waarbij de “voeten” (de armen) direct aan het hoofd vastzitten. Andere koppotige zijn de inktvis en de nautilus.
Er zijn wereldwijd meer dan 300 soorten octopussen bekend. Ze leven in alle oceanen ter wereld, van ondiepe kuststukken tot de diepe zee. De kleinste soort, de Californische dwergoctopus, is nauwelijks groter dan een duimnagel. De grootste, de Stille Oceaan reuzenoctopus, kan een armspanwijdte bereiken van ruim vier meter.
De meest verrassende octopus weetjes op een rij
Hieronder vind je de feiten die écht bijblijven.
- Drie harten. Een octopus heeft niet één maar drie harten. Twee harten pompen bloed langs de kieuwen, het derde pomp bloed door het lichaam. Als een octopus zwemt, stopt het centrale hart tijdelijk met kloppen. Dat is waarom octopussen liever kruipen dan zwemmen.
- Blauw bloed. Het bloed van een octopus is blauw. Dat komt doordat octopussen hemocyanine gebruiken om zuurstof te vervoeren, een stof op basis van koper, terwijl mensen hemoglobine op basis van ijzer gebruiken. Dat ijzer maakt menselijk bloed rood; het koper maakt het bloed van een octopus blauw.
- Acht armen, geen tentakels. Technisch gezien heeft een octopus armen, geen tentakels. Tentakels hebben alleen aan de uiteinden zuignapjes; de armen van een octopus zijn over de hele lengte bezet met zuignappen. Eén octopus heeft in totaal naar schatting 200 tot 300 zuignappen.
- Ze kunnen van kleur veranderen. Octopussen hebben speciale pigmentcellen in hun huid, chromatoforen genaamd. Daarmee kunnen ze in een fractie van een seconde van kleur en textuur wisselen. Ze doen dit om te camoufleren, om communicatie te tonen én om roofdieren af te schrikken.
- Ze zijn slim. Octopussen kunnen potten openen, doolhoven oplossen en spelen met objecten. Ze herkennen individuele mensen en kunnen een hekel aan iemand koesteren. In sommige aquaria hebben verzorgers een octopus die consequent water spuit naar een specifieke persoon die hij niet mag.
- Ze hebben negen hersenen. Naast een centraal brein heeft elke arm zijn eigen zenuwknoop. Daarmee kunnen de armen min of meer zelfstandig denken en bewegen. Een afgesneden arm blijft nog tientallen minuten reageren op prikkels.
- Inkt als verdediging. Als een octopus zich bedreigd voelt, spuit hij een wolk van inkt uit. Die inkt bevat ook stoffen die het reukvermogen van aanvallers tijdelijk verstoren. De octopus zelf is immuun voor zijn eigen inkt.
- Ze zijn meesters in ontsnappen. Een octopus kan door elke opening die groot genoeg is voor zijn snavel, het enige harde deel van zijn lichaam. In aquaria worden regelmatig ontsnappingspogingen gerapporteerd, waarbij de dieren zelfs aan boord van boten kruipen om vis te stelen.
- Ze leven relatief kort. De meeste octopussoorten leven slechts één tot twee jaar. Na het paren sterven ze. Vrouwtjes sterven vaak vlak nadat de eitjes zijn uitgekomen, omdat ze de hele broedperiode niet eten en volledig uitgeput raken.
- Ze kunnen lopen op de zeebodem. Octopussen bewegen zich voort door te kruipen op hun armen, maar ze kunnen ook lopen op twee armen en de andere zes als camouflage gebruiken. Zo bootsen ze soms algen of zeewier na terwijl ze lopen.
Octopus weetjes over hun camouflage en huid
De huid van een octopus is een van de meest geavanceerde in de dierenwereld. Naast kleurverandering kunnen octopussen ook de textuur van hun huid aanpassen. Ze kunnen de huid glad maken of er puntige uitsteeksels op laten verschijnen, papillen genaamd. Daarmee bootsen ze koraal, rotsen en zeebodem na met een precisie die zelfs op korte afstand moeilijk te doorzien is.
Bijzonder detail: octopussen zijn kleurenblind. Toch passen ze hun kleur feilloos aan op hun omgeving. Wetenschappers denken dat ze licht waarnemen via fotoreceptoren in de huid zelf, los van de ogen. Ze “zien” de omgeving misschien wel met hun hele lichaam.
Zijn octopussen gevaarlijk voor mensen?
De meeste octopussen zijn voor mensen volkomen ongevaarlijk. Er is echter één uitzondering: de blauwgeringde octopus. Dit kleine dier, niet groter dan een tennisbal, leeft in de Indische en Stille Oceaan en draagt een gif dat krachtig genoeg is om een volwassen mens in enkele minuten te verlammen. Er is geen tegengif. De blauwgeringde octopus is herkenbaar aan de felle blauwe ringen die oplichten als het dier zich bedreigd voelt. Raak zo’n octopus dus nooit aan.
Octopussen in de keuken en in de wetenschap
Octopussen worden wereldwijd gegeten, vooral in de Mediterrane keuken en in Japan. In Griekenland en Spanje is gegrilde of gestoofde octopus een gewone maaltijd. In Japan wordt de takoyaki, een balletje van beslag met stukjes octopus erin, als populaire streetfood beschouwd.
In de wetenschap worden octopussen steeds vaker bestudeerd als model voor intelligentie buiten het zoogdierbrein. Hun zenuwstelsel werkt fundamenteel anders dan dat van mensen, wat wetenschappers helpt te begrijpen hoe intelligentie op meerdere manieren kan ontstaan. Er lopen ook onderzoeken naar het gebruik van octopus-geïnspireerde technologie voor zachte robots die soepel kunnen bewegen in moeilijk bereikbare ruimtes.
Veelgestelde vragen over octopussen
Hoeveel armen heeft een octopus?
Een octopus heeft altijd acht armen. De naam komt van het Griekse “okto” (acht) en “pous” (voet).
Kan een octopus een arm teruggroeien?
Ja. Als een octopus een arm verliest, groeit die terug. Dit regeneratievermogen is zeldzaam bij ongewervelden van deze complexiteit.
Hoe slim is een octopus vergeleken met andere dieren?
Octopussen worden vergeleken met ratten en jonge chimpansees in probleemoplossend vermogen. Ze zijn de slimste ongewervelde dieren die we kennen.
Leven octopussen alleen of samen?
Octopussen zijn solitaire dieren. Ze leven en jagen alleen. Alleen tijdens het paren zoeken ze kort contact met soortgenoten.
Octopussen bewijzen dat natuur soms vreemder en fascinerende is dan de meest vergezochte fantasie. Of je ze nu tegenkomt tijdens een duik, in een aquarium of op je bord: dit zijn dieren die het waard zijn om goed te bekijken.