Vulkanen zijn veel meer dan bergen die af en toe exploderen. Ze vormen eilanden, beïnvloeden het klimaat en bestaan zelfs op andere planeten. Hier zijn de meest opvallende weetjes over vulkanen, van de diepste zeebodem tot het oppervlak van Mars.
De grootste vulkaan ter wereld staat niet op aarde
De Olympus Mons op Mars is de grootste vulkaan in ons zonnestelsel. Hij is ruim 21 kilometer hoog, bijna drie keer zo hoog als de Mount Everest. Omdat er op Mars nauwelijks erosie plaatsvindt (geen regen, minder wind en een zwakkere zwaartekracht), kan een vulkaan daar veel groter worden dan op aarde. Op aarde slijten vulkanen langzaam weg. Op Mars niet.
Meer dan 80 procent van het aardoppervlak is vulkanisch
Het meeste land en de bodem van de oceanen zijn gevormd door vulkanische activiteit. Lava die door de eeuwen heen is gestold, maakt een enorm deel uit van de aardkorst. Eilandengroepen zoals Hawaii, de Azoren en IJsland zijn volledig vulkanisch van oorsprong. IJsland groeit zelfs nog steeds, centimeter voor centimeter, doordat lava nieuwe grond vormt.
Weetjes over vulkanen: ze kunnen ook onder water actief zijn
Niet alle vulkanen steken boven de grond uit. Een groot deel van de vulkanische activiteit op aarde vindt plaats op de zeebodem. Langs de zogenoemde midoceanische ruggen stroomt continu lava uit de aardkorst. Deze onderzeese vulkanen zijn verantwoordelijk voor de meeste lava die op aarde aan de oppervlakte komt. Ze zijn ook de plek waar nieuwe oceaanbodem ontstaat.
Lava kan twee totaal verschillende vormen aannemen
Niet alle lava ziet er hetzelfde uit als die afkoelt. Dunvloeibare lava vormt gladde, golvende korsten, die in het Hawaïaans “pahoehoe” worden genoemd. Dikke, taaie lava breekt juist in scherpe, hoekige brokken, ook wel “a’a” geheten. Welke vorm ontstaat, hangt af van de samenstelling van de lava en hoe snel die afkoelt. Beide vormen zijn ook in Nederland te zien in vulkanische gesteentecollecties van musea als Naturalis.
Een vulkaanuitbarsting kan het klimaat wereldwijd veranderen
Bij grote uitbarstingen komt enorme hoeveelheden zwaveldioxide en as de atmosfeer in. Die deeltjes weerkaatsen zonlicht, waardoor de aarde tijdelijk afkoelt. De uitbarsting van de Tambora in Indonesië in 1815 veroorzaakte het zogenoemde “jaar zonder zomer” in 1816: gewassen mislukten in Europa en Noord-Amerika, wat leidde tot hongersnood. Eén vulkaan zorgde dus voor een mondiale crisis.
Niet elke vulkaan spuwt vloeibare lava
Bij sommige vulkaanuitbarstingen komt nauwelijks vloeibare lava vrij. In plaats daarvan schieten ze enorme hoeveelheden as, gassen en pyroclastische stromen de lucht in. Die stromen bestaan uit gloeiend heet gas en stukken gesteente die met honderden kilometers per uur een berg af kunnen razen. Ze zijn gevaarlijker dan lava, omdat ze veel sneller bewegen en alles op hun pad verwoesten.
Sommige vulkanen zijn al duizenden jaren actief
De Stromboli in Italië staat al minstens 2.000 jaar bijna ononderbroken in uitbarsting. Zeelieden noemden hem vroeger de “vuurtoren van de Middellandse Zee” omdat zijn gloed ’s nachts op zee te zien was. Toch is hij niet de meest actieve vulkaan ter wereld. Die titel gaat naar de Kilauea op Hawaii, die tussen 1983 en 2018 praktisch onafgebroken lava produceerde.
Vulkanen leveren ook iets nuttigs op
Vulkanische gebieden zijn vaak vruchtbaar landbouwgebied. As en verweringproducten van lava bevatten veel mineralen zoals kalium en fosfor, waar planten van groeien. Dat verklaart waarom er rondom de Vesuvius in Italië en de Merapi in Indonesië dichtbevolkte gebieden zijn, ook al weten de bewoners dat een uitbarsting mogelijk is. De vruchtbare grond weegt voor velen op tegen het risico.
Vulkanen zijn tegelijk verwoestend en opbouwend. Ze vormen land, voeden bodems, beïnvloeden het klimaat en reiken zelfs tot ver buiten onze planeet. Wie meer wil weten over vulkanen, vindt in musea, documentaires en wetenschappelijke publicaties van instituten zoals het USGS (United States Geological Survey) betrouwbare informatie.